Close Menu
Nieuws
13 augustus 2019

Het testament en wilsonbekwaamheid

Bron: destentor.nl
Door: Stefan Keukenkamp

Nog nooit stelden zoveel mensen een testament op. Vooral ouderen staan massaal op de stoep van de notaris. En daarmee roept het de vraag op: kunnen ouderen met gebreken nog zelf beslissen over de erfenis? Notaris en poortwachter Eric Feijen uit Heerde schetst de moeilijkheid bij de laatste wil: ,,Ik had eens iemand waar weinig mee aan de hand leek, maar die na afloop ineens zei: ‘Dag dominee!”

Het aantal testamenten in Nederland neemt in rap tempo toe. In de afgelopen drie maanden zijn bijna 11.000 testamenten meer toegevoegd aan het Centraal Testamentenregister (CTR). Een stijging van 13 procent ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar.

Maar dat het niet altijd goed gaat bleek vorige week. De rechter vernietigde het testament van de 67-jarige Herman. Hij had de verstandelijke vermogens van een kind van zes, maar liet zonder medeweten van familie al zijn bezittingen na aan de zorginstelling waar hij verbleef.  Er bleek sprake van wilsonbekwaamheid en belangenverstrengeling.

We leggen drie dilemma's voor aan notaris Eric Feijen uit Heerde, familie- en erfrechtadvocaat Josje Hana uit Zwolle en belangenorganisaties. Hoe gaan zij om met de laatste wil?

De voorbeelden zijn hoewel fictief gebaseerd op waargebeurde verhalen uit de regio.

1. De demente oude vrouw

Casus: Klaasje (78) is sinds enkele jaren weduwe. Haar omgeving merkt dat ze steeds meer vergeet. Wanneer Klaasje ’s ochtends naar de supermarkt gaat, weet ze dat ’s avonds niet meer. Verder is Klaasje nog wel kwiek. Ze wil een testament opstellen waarbij al haar nalatenschap naar een goed doel gaat.

De notaris
Eric Feijen van notariskantoor Feijen & de Vries uit Heerde: ,,Allereerst valt mij hierin de leeftijd op. Mevrouw is 78 dus ik neem in ieder geval al meer tijd. Daarnaast is het belangrijk om te weten hoe deze mevrouw bij mij terecht komt. Als een familielid belt of wanneer mevrouw zelf belt, ben ik minder bedacht. Komt iemand langs die mevrouw pas een paar maanden met wat boodschapjes helpt, dan word ik daar heel nerveus van.

Ik had eens iemand waar weinig mee aan de hand leek, maar die na afloop ineens zei: ‘Dag dominee!

Iemand die beginnend dement is kan best wilsbekwaam zijn om een testament te laten opstellen. Het moet een consistent verhaal zijn. De moeilijkheid is dat iemand met dementie dat vaak slim kan verbergen. Ik had eens iemand waar weinig mee aan de hand leek, maar die na afloop ineens zei: ‘Dag dominee!”

De advocaat
Advocaat Josje Hana van Het Familierechtkantoor in Zwolle is gespecialiseerd in familie- en erfrecht. Regelmatig komt ze in actie wanneer een conflict dreigt over een testament. ,,Het is niet makkelijk om al vooraf in de grijpen om een testament te voorkomen. Een mogelijkheid is om een verzoek te doen aan de rechter om iemand onder curatele te plaatsen. 

In dat geval kan een testament alleen worden gemaakt met toestemming van de kartonrechter die op zijn beurt weer deskundigen kan benoemen. Die kunnen bepalen of dementie een reden is voor wilsonbekwaamheid. Het lastige is: voor de leek is iemand het ene moment bekwaam en het andere moment onbekwaam, maar er is vaak sprake van een schemergebied.”

De dementerende
Julie Meerveld, hoofd belangenbehartiging Alzheimer Nederland, roept op om kort na de diagnose dementie in actie te komen. ,,Er komt een moment dat iemand met dementie niet meer zelf in staat is zijn eigen belangen te behartigen. De enige manier om daar wat aan te veranderen is door tijdig - dus als je net de diagnose hebt gekregen – zaken vast te leggen. Dat doen de meeste mensen niet.”

2. De man met de geestelijke stoornis

Casus: Henk (67) heeft een geestelijke stoornis, althans dat stellen zijn twee dochters. Hij zou het verstandelijk vermogen hebben van een kind. In een testament dat in 1990 werd opgesteld benoemde hij zijn dochters als enige erfgenamen. Nu wil hij zijn testament wijzigen en zijn huishoudster tot enig erfgenaam benoemen. Er is haast bij. Henk is ernstig ziek.

De notaris
Feijen: ,,Iemand die het verstandelijke vermogen van een kind heeft is niet per definitie wilsonbekwaam. In eerste instantie 2. moet ik weten: is dit een opwelling? Daarom trap ik op de rem. Hoe gaan de dochters met hem om? Misschien zijn het niet de liefste dochters, maar onterven is nogal wat. Wanneer ik daar niet de vinger achter krijg kan ik uiteindelijk een arts inschakelen. Ook het IQ van iemand weegt mee, maar is niet doorslaggevend. Iemand kan uitstekend zijn wil bepalen als diegene het maar goed kan uitleggen. Daarnaast is hier sprake van onterving. Dan ligt bij mij de lat hoger dan als het om een voor de hand liggende regeling gaat.”

De advocaat
Josje Hana: ,,Een geestelijke stoornis alleen is niet genoeg om een testament te vernietigen. Er moet een verband bestaan tussen het niet kunnen overzien en de beperking waar deze meneer last van heeft. Is deze man door iemand anders bewogen en is daarbij sprake van bedrog of misbruik van omstandigheden? Dan neemt de kans op vernietiging van het testament toe. De hoofdregel is wel: iedereen moet de mogelijkheid hebben om een testament op te laten maken.  Iemand die verstandelijke vermogens van een zesjarige heeft, maar wel precies weet wie zijn geld zou moeten krijgen kan die beslissing best maken. Voor advocaten is het heel interessant om te kijken of er in dat proces geen fouten zijn gemaakt.”

De verstandelijk beperkte
De Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) hamert op een goede toetsing van dit soort gevallen. ,,We kennen de gevallen dat het niet goed gaat. Een belangrijke rol is weggelegd voor de notaris, maar ook voor zorgorganisaties”, vertelt VGN-woordvoerder Sam van den Brink. Hij roept zorgorganisaties op om het gesprek aan te gaan. ,,Niet alleen als het zover is, maar vooral vooraf zou het testament altijd ter sprake moeten komen.

3. Het oudere echtpaar aan de pillen

Casus: Annie (94) en Herman (98) zijn twee vermogende ouderen. De twee zijn lichtelijk dement en slikken zware medicatie. Dochter Julia heeft haar ouders zo ver gekregen om het testament te laten veranderen, waardoor zoon Tom wordt onterfd. Moeder Annie zegt alleen bij het tekenen even naar binnen te willen lopen.

De notaris
Feijen: ,,No way, die vlieger gaat echt niet op. Dat gaan we niet doen. Ik wil veel meer weten van die mevrouw. 94, jaar dat is de risicogroep. Hoe ouder, hoe groter het risico. Daar hoef je geen specialist voor te zijn. Daarnaast kijk ik hoe zelfstandig deze mensen zijn. Ik vraag ook: rijdt u nog auto? Dan zijn ze blijkbaar door de keuring gekomen. Bij het onder invloed zijn van zware medicatie kun je dat vaak zien aan het gedrag en de blik in de ogen. Als iemand bijvoorbeeld traag van reactie is stel ik een open vraag. Als het antwoord klopt met wat ik zie maakt mij dat gerust.”

De advocaat
Josje Hana: ,,Op dit moment kunnen wij als advocaat heel weinig doen. We kunnen geen procedures starten om dit echtpaar te laten dwingen om geen testament op te stellen. Wil je dat als familie wel en lukt het niet om iemand onder curatele te plaatsen, dan sta je met lege handen. Een testament opstellen is het meest persoonlijke recht dat iemand heeft. Dat neem je niet zomaar af, omdat hij een paar pillen slikt. Daarnaast kun je het testament zolang je leeft zelf nog wijzigen. We kunnen nu een hele discussie voeren, maar dan kan morgen weer worden overgedaan wanneer deze mensen opnieuw naar de notaris gaan. Het blijft ontzettend lastig en gelukkig zijn de meeste notarissen er heel bedacht op, maar er zitten altijd koekenbakkers tussen.”